Prawo karne dla biznesu
Katowice
Blog

Instrumentalne wszczęcie postępowania karnego skarbowego a przedawnienie podatku – kiedy można zakwestionować zawieszenie biegu przedawnienia?

Instrumentalne wszczęcie postępowania karnego skarbowego a przedawnienie podatku – kiedy można zakwestionować zawieszenie biegu przedawnienia?

Spis treści:

  1. Instrumentalne wszczynanie postępowań karnych skarbowych – na czym polega ten proceder?
  2. Przedawnienie podatku a bieg terminu – kiedy zawieszenie jest niezgodne z prawem?
  3. Uchwała NSA i orzecznictwo TK – przełom w walce z instrumentalnym wszczynaniem postępowań
  4. Jak skutecznie zakwestionować zawieszenie biegu przedawnienia i obronić firmę przed fiskusem

Kontrola podatkowa czy celno-skarbowa trwa od miesięcy, zbliża się koniec roku, a wraz z nim termin przedawnienia zobowiązania podatkowego. Tuż przed jego upływem przedsiębiorca otrzymuje zawiadomienie: wszczęto postępowanie karne skarbowe, więc bieg terminu przedawnienia podatku uległ zawieszeniu. Nie każde takie działanie fiskusa jest jednak skuteczne. Jeżeli sprawę karną skarbową wszczęto jedynie po to, aby organ zyskał czas na zakwestionowanie rozliczeń, podatnik może podważyć zawieszenie biegu terminu przedawnienia.

1. Instrumentalne wszczynanie postępowań karnych skarbowych – na czym polega ten proceder?

Postępowanie karne skarbowe powinno służyć ustaleniu, czy doszło do popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, oraz wykryciu sprawcy. Instrumentalne wszczynanie postępowań karnych skarbowych polega natomiast na ich inicjowaniu wyłącznie po to, aby doprowadzić do zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego.

Możliwość zawieszenia biegu terminu przedawnienia w związku z wszczęciem postępowania karnego skarbowego przewiduje art. 70 § 6 pkt 1 Ordynacji podatkowej. Wszczęcie postępowania w sprawie o przestępstwo lub wykroczenie skarbowe może spowodować, że bieg terminu przedawnienia nie rozpocznie się, a rozpoczęty ulegnie zawieszeniu. Warunkiem jest związek podejrzenia popełnienia czynu z niewykonaniem konkretnego zobowiązania oraz prawidłowe zawiadomienie podatnika o nierozpoczęciu lub zawieszeniu biegu terminu przedawnienia tego zobowiązania.

Samo równoległe prowadzenie obu postępowań nie jest nadużyciem. Nie przesądza o nim również wszczęcie sprawy przed wydaniem ostatecznej decyzji podatkowej. Istotne jest to, czy istniały podstawy, by podejrzewać popełnienie przestępstwa lub wykroczenia skarbowego, czy też procedurę uruchomiono wyłącznie dla zapobieżenia przedawnieniu podatku.

Na instrumentalny charakter wszczęcia postępowania karnego skarbowego mogą wskazywać m.in. wszczęcie go na krótko przed upływem terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego, brak rzeczywistych działań zmierzających do wyjaśnienia podejrzenia popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego oraz zawieszenie tego postępowania wkrótce po jego wszczęciu w oczekiwaniu na rozstrzygnięcie sprawy podatkowej. Nie jest to katalog zamknięty, a żadna z tych okoliczności, rozpatrywana osobno, nie przesądza automatycznie o nadużyciu.

Ocena wymaga uwzględnienia całokształtu okoliczności sprawy, w szczególności podstaw wszczęcia postępowania karnego skarbowego oraz rodzaju, celu i chronologii podejmowanych w nim czynności.

2. Przedawnienie podatku a bieg terminu – kiedy zawieszenie jest niezgodne z prawem?

Ocena skuteczności zawieszenia biegu terminu przedawnienia nie powinna ograniczać się do stwierdzenia, że wszczęto postępowanie karne skarbowe. Podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego musi wiązać się z niewykonaniem konkretnego zobowiązania podatkowego. Postępowanie dotyczące jednego okresu rozliczeniowego nie uzasadnia automatycznie zawieszenia biegu terminu przedawnienia zobowiązań za pozostałe okresy.

Zawiadomienia o nierozpoczęciu lub zawieszeniu biegu terminu przedawnienia powinien dokonać organ podatkowy właściwy w sprawie zobowiązania, z którego niewykonaniem wiąże się podejrzenie popełnienia przestępstwa lub wykroczenia skarbowego. Zgodnie z art. 70c Ordynacji podatkowej zawiadomienie powinno zostać skutecznie doręczone najpóźniej z upływem terminu określonego w art. 70 § 1 tej ustawy. Jeżeli w sprawie podatkowej ustanowiono pełnomocnika, zawiadomienie powinno zostać doręczone pełnomocnikowi. Uchybienia w doręczeniu mogą stanowić odrębną podstawę zakwestionowania skuteczności zawieszenia.

Dochowanie tych wymogów nie przesądza o skuteczności zawieszenia, jeżeli postępowanie wszczęto wyłącznie po to, aby zapobiec przedawnieniu podatku. Ocenie podlegają rzeczywiste podstawy wszczęcia oraz charakter i chronologia czynności organu. Sam brak przedstawienia zarzutów nie wyklucza zawieszenia, a ich przedstawienie nie zastępuje oceny, czy postępowanie wykorzystano instrumentalnie.

Skuteczność zawieszenia może podważać także oczywista przeszkoda procesowa istniejąca już w chwili wszczęcia postępowania, w szczególności przedawnienie karalności.

3. Uchwała NSA i orzecznictwo TK – przełom w walce z instrumentalnym wszczynaniem postępowań

Kluczowe znaczenie dla ochrony podatników ma uchwała składu siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 maja 2021 r. (I FPS 1/21). Potwierdzono w niej, że ocena przesłanek zastosowania art. 70 § 6 pkt 1 w związku z art. 70c Ordynacji podatkowej mieści się w granicach sądowej kontroli legalności decyzji podatkowej. Organ nie powinien zatem uchylać się od uzasadnienia skuteczności zawieszenia, powołując się na odrębność postępowania karnego skarbowego.

Kontrola ta powinna obejmować zbadanie, czy wszczęcie postępowania karnego skarbowego nie służyło wyłącznie wstrzymaniu biegu terminu przedawnienia zobowiązania podatkowego. Sąd administracyjny nie rozstrzyga przy tym o odpowiedzialności karnej ani nie uchyla postanowienia o wszczęciu dochodzenia. Ocenia natomiast, czy w okolicznościach danej sprawy wszczęcie postępowania karnego skarbowego mogło wywołać skutek w postaci zawieszenia biegu terminu przedawnienia.

Istotne znaczenie gwarancyjne ma również wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 17 lipca 2012 r. (P 30/11). Trybunał zakwestionował ówczesną regulację w zakresie, w jakim dopuszczała zawieszenie biegu terminu przedawnienia w związku z postępowaniem, o którego wszczęciu podatnik nie został poinformowany najpóźniej z upływem podstawowego terminu przedawnienia. Rozstrzygnięcie nie wyeliminowało samej instytucji zawieszenia, lecz uwydatniło jej ograniczenia wynikające z zasady zaufania obywatela do państwa i stanowionego przez nie prawa. Następstwem wyroku były zmiany legislacyjne, w tym wprowadzenie art. 70c Ordynacji podatkowej.

Z orzecznictwa sądów administracyjnych wynika, że organ, powołując się na zawieszenie biegu terminu przedawnienia, powinien każdorazowo zbadać i uzasadnić podstawy jego zastosowania. W szczególności gdy okoliczności sprawy wskazują na możliwość instrumentalnego wszczęcia postępowania karnego skarbowego, uzasadnienie decyzji powinno ponadto przedstawiać dowody i chronologię czynności karnoprocesowych pozwalające ocenić rzeczywisty cel jego zainicjowania. Ustalenia i argumentacja w tym zakresie powinny znaleźć odzwierciedlenie już w decyzji, tak aby podatnik mógł je zakwestionować, a sąd poddać kontroli.

Niedostatki uzasadnienia nie przesądzają jednak same przez się o przedawnieniu zobowiązania podatkowego. Mogą uzasadniać uchylenie decyzji i ponowne rozpoznanie sprawy. Ocena, czy zobowiązanie wygasło wskutek przedawnienia, wymaga natomiast ustalenia nieskuteczności zawieszenia oraz prawidłowego obliczenia terminu jego upływu.

4. Jak skutecznie zakwestionować zawieszenie biegu przedawnienia i obronić firmę przed fiskusem?

Obronę warto rozpocząć od zestawienia dat: terminu płatności podatku, wszczęcia kontroli, zgromadzenia kluczowych dowodów, wszczęcia sprawy karnej skarbowej, doręczenia zawiadomienia i późniejszych czynności. Pozwala to ustalić, czy organ reagował na nowe ustalenia, czy uaktywnił się dopiero wtedy, gdy zagrożone stało się przedawnienie podatku. Istotne są okresy bezczynności i wyjaśnienie, dlaczego dowodów nie przeprowadzono wcześniej.

Podstawę oceny skuteczności zawieszenia stanowią w szczególności postanowienie o wszczęciu postępowania karnego skarbowego, dokumenty potwierdzające prawidłowość zawiadomienia oraz informacje o przeprowadzonych czynnościach dowodowych i ewentualnym zawieszeniu postępowania karnego skarbowego. Istotna jest nie sama liczba dokumentów w aktach, lecz to, czy podejmowane czynności rzeczywiście służyły wyjaśnieniu podejrzenia będącego podstawą wszczęcia postępowania.

Ocena powinna obejmować cały przebieg postępowania, a nie wyłącznie jego późniejszy etap. Znaczenie mogą mieć zwłaszcza wszczęcie sprawy na krótko przed upływem terminu przedawnienia oraz długotrwała bierność organu po jej zainicjowaniu. Późniejsze podjęcie czynności dowodowych lub przedstawienie zarzutów wymaga zatem rozpatrzenia w kontekście wcześniejszego przebiegu sprawy, nie zaś w oderwaniu od niego.

W sporach o VAT należy oddzielić należytą staranność od przesłanek odpowiedzialności karnej skarbowej. Odmowa odliczenia z uwagi na sposób weryfikacji kontrahenta nie dowodzi automatycznie umyślnego przestępstwa przedstawiciela firmy. Jeśli podejrzenie dotyczy czynu wymagającego umyślności, podstawy powinny odnosić się także do tego elementu. Nie oznacza to obowiązku udowodnienia winy już przy wszczęciu.

Zarzut instrumentalnego wszczęcia postępowania karnego skarbowego należy podnieść w postępowaniu podatkowym, rozwinąć w odwołaniu, a w razie potrzeby w skardze na decyzję organu II instancji do WSA oraz w skardze kasacyjnej do NSA. Powinien wskazywać dokumenty, okresy bierności i braki uzasadnienia. Jeżeli po wyłączeniu spornej podstawy zawieszenia termin rzeczywiście upłynął, należy domagać się rozstrzygnięcia uwzględniającego przedawnienie, w tym umorzenia bezprzedmiotowego postępowania podatkowego.

Instrumentalne wszczynanie postępowań karnych skarbowych nie pozbawia przedsiębiorcy możliwości obrony, ale wymaga skoordynowania działań w obu procedurach. Jeśli firma otrzymała zawiadomienie tuż przed przedawnieniem, warto sprawdzić nie tylko jego treść, lecz także późniejsze działania organu. Wsparcie pełnomocnika posiadającego doświadczenie w prowadzeniu sporów podatkowych i spraw karnych skarbowych może mieć istotne znaczenie dla skutecznego zakwestionowania działań fiskusa.


Anna Copp
Autor
Anna Copp

Anna specjalizuje się w prawie podatkowym, prawie karnym skarbowym, prawie gospodarczym oraz opracowywaniu i wdrażaniu procedur compliance.

Anna doradza polskim oraz zagranicznym podmiotom gospodarczym i menedżerom w zakresie prawa podatkowego oraz prawa korporacyjnego. Posiada bogate doświadczenie oraz wysoką skuteczność w prowadzeniu sporów podatkowych, reprezentując klientów na wszystkich etapach postępowania – od kontroli i postępowań przed organami podatkowymi, przez wojewódzkie sądy administracyjne, aż po postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Specjalizuje się w postępowaniach dotyczących podatku VAT, podatków dochodowych oraz odpowiedzialności podatkowej osób trzecich, w szczególności członków zarządu za długi podatkowe spółek. Reprezentuje również klientów w sprawach karnych skarbowych, łącząc w tym zakresie komplementarną wiedzę i doświadczenie z obszaru prawa podatkowego oraz prawa karnego skarbowego, co pozwala na spójną i skuteczną obronę interesów klienta zarówno na gruncie podatkowym, jak i karnoskarbowym. Z powodzeniem reprezentuje klientów również w skomplikowanych postępowaniach gospodarczych. Anna przeprowadza audyty w przedsiębiorstwach, identyfikuje potencjalne obszary ryzyka oraz opracowuje i wdraża kompleksowe procedury compliance.

Umiejętności zawodowe zdobywała w międzynarodowych kancelariach prawnych, w tym w Szanghaju. Anna ukończyła studia prawnicze na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Śląskiego, studia licencjackie na kierunku filologia angielska oraz studia MBA–C na Uniwersytecie Jiao Tong w Szanghaju. Jest również absolwentką studiów podyplomowych z zakresu doradztwa podatkowego na Uniwersytecie Ekonomicznym w Krakowie. Biegle włada językiem angielskim oraz w stopniu średniozaawansowanym językiem chińskim.

Anna Copp – skuteczny adwokat w Katowicach


Newsletter
Bądź na bieżąco w obszarze prawa karnego dla biznesu

Strona korzysta z plików cookie w celu realizacji usług zgodnie z Polityką Prywatności. Możesz samodzielnie określić warunki przechowywania lub dostępu plików cookie w Twojej przeglądarce.

Szybki kontakt