Kary dla przedsiębiorców za przestępstwa przeciw środowisku – komu grożą i w jakiej wysokości

Prowadzenie działalności gospodarczej, w zależności od jej specyfiki, może wiązać się z oddziaływaniem na powietrze, wodę, powierzchnię ziemi, krajobraz, rośliny i zwierzęta. Przepisy nakładają na przedsiębiorców liczne obowiązki dotyczące między innymi emisji zanieczyszczeń, gospodarowania odpadami, eksploatacji instalacji oraz ochrony przyrody. Ich naruszenie może skutkować nie tylko nakazem usunięcia nieprawidłowości lub administracyjną karą pieniężną, ale również odpowiedzialnością karną.

Kary za przestępstwa przeciw środowisku mogą dotknąć zarówno osoby odpowiedzialne za działalność przedsiębiorstwa, jak i samą spółkę. W zależności od rodzaju czynu sprawcy grozi grzywna, ograniczenie wolności, pozbawienie wolności, obowiązek naprawienia szkody, przepadek mienia albo zakaz prowadzenia określonej działalności. W poważniejszych przypadkach konsekwencje mogą obejmować również wstrzymanie funkcjonowania zakładu i utratę wymaganych zezwoleń.

1. Kto może ponosić odpowiedzialność?
2. Zanieczyszczenie środowiska
3. Nielegalne postępowanie z odpadami
4. Niszczenie przyrody i terenów chronionych
5. Wysokość grzywny i pozostałe sankcje
6. Odpowiedzialność spółki
7. Odpowiedzialność karna i administracyjna
8. Jak ograniczyć ryzyko?

1. Kto może ponosić odpowiedzialność?

Za przestępstwo środowiskowe odpowiada co do zasady osoba fizyczna, która swoim działaniem albo zaniechaniem wypełniła znamiona czynu zabronionego. W przedsiębiorstwie może to być członek zarządu, dyrektor zakładu, kierownik produkcji, osoba odpowiedzialna za gospodarkę odpadami, pełnomocnik lub inny pracownik mający rzeczywisty wpływ na sposób prowadzenia działalności.

Samo zajmowanie stanowiska kierowniczego nie przesądza jeszcze o odpowiedzialności. Konieczne jest wykazanie, że konkretna osoba podjęła zakazane działanie albo zaniechała obowiązku, który na niej spoczywał. Znaczenie może mieć również to, czy czyn został popełniony umyślnie, czy nieumyślnie.

Odpowiedzialność może powstać przykładowo wtedy, gdy osoba zarządzająca wie o awarii instalacji oczyszczającej, lecz mimo to poleca kontynuowanie produkcji. Podobnie oceniane może być tolerowanie nielegalnego składowania odpadów, brak kontroli nad podwykonawcą albo niewykonanie obowiązkowych przeglądów urządzeń ochronnych.

Podstawowe regulacje karne znajdują się w rozdziale XXII Kodeksu karnego, dotyczącym przestępstw przeciwko środowisku. Przepisy obejmują przede wszystkim zanieczyszczanie wody, powietrza i ziemi, niezgodne z prawem postępowanie z odpadami, niszczenie roślin i zwierząt oraz naruszanie zasad ochrony terenów objętych szczególną ochroną.

2. Zanieczyszczenie środowiska

Przestępstwem może być zanieczyszczenie wody, powietrza lub powierzchni ziemi substancją albo promieniowaniem jonizującym w takim stopniu, że może ono zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości środowiska.

Za podstawowy typ tego czynu może grozić kara pozbawienia wolności od 6 miesięcy do 8 lat. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, zagrożenie jest niższe, ale nadal możliwe są grzywna, ograniczenie wolności albo pozbawienie wolności. Surowsza odpowiedzialność może wystąpić, gdy zanieczyszczenie dotyczy dużego obszaru, obszaru chronionego, ujęcia wody lub powoduje poważne następstwa dla ludzi albo środowiska.

W praktyce ryzyko dotyczy między innymi przedsiębiorstw produkcyjnych, zakładów chemicznych, kopalń, gospodarstw rolnych, oczyszczalni oraz podmiotów prowadzących działalność transportową lub magazynową.

Nielegalne postępowanie z odpadami

Jednym z najpoważniejszych zagrożeń dla przedsiębiorców jest naruszenie zasad gospodarowania odpadami. Odpowiedzialność może dotyczyć składowania, usuwania, przetwarzania, transportowania lub magazynowania odpadów w sposób, który może zagrozić życiu lub zdrowiu człowieka albo spowodować istotne obniżenie jakości wody, powietrza lub ziemi.

Za podstawowy typ takiego czynu może grozić kara pozbawienia wolności od 1 roku do 10 lat.

W szczególności ryzyko występuje, gdy firma:

• przekazuje odpady podmiotowi bez wymaganego zezwolenia;
• magazynuje odpady poza miejscem wskazanym w decyzji;
• przyjmuje odpady niezgodne z posiadanym pozwoleniem;
• miesza odpady w celu obniżenia kosztów ich zagospodarowania;
• posługuje się nierzetelną dokumentacją;
• transportuje odpady bez wymaganych dokumentów;
• porzuca odpady albo doprowadza do ich niekontrolowanego składowania.

Odpowiedzialność może ponosić nie tylko wytwórca odpadów, lecz także podmiot, który je przejął, przewoził lub przetwarzał. Jeżeli następstwem czynu jest ciężki uszczerbek na zdrowiu albo śmierć człowieka, zagrożenie karą jest wyższe.

Niszczenie przyrody i terenów chronionych

Karalne może być również zniszczenie świata roślinnego lub zwierzęcego w znacznych rozmiarach. Dotyczy to między innymi inwestycji, prac budowlanych, wydobycia, wycinki lub prowadzenia działalności w sposób powodujący poważne uszkodzenie siedlisk albo populacji zwierząt.

Szczególne znaczenie ma miejsce popełnienia czynu. Jeżeli naruszenie następuje na terenie parku narodowego, rezerwatu przyrody, obszaru Natura 2000 albo innego obszaru objętego ochroną, konsekwencje mogą być surowsze. Ryzyko powstaje także wtedy, gdy przedsiębiorca prowadzi inwestycję bez wymaganej decyzji środowiskowej albo pomija warunki określone w takiej decyzji.

Wysokość grzywny i pozostałe sankcje

Jeżeli przepis przewiduje grzywnę, sąd wymierza ją w stawkach dziennych. Liczba stawek zależy od rodzaju czynu, natomiast wysokość jednej stawki jest ustalana z uwzględnieniem dochodów sprawcy, jego sytuacji majątkowej i rodzinnej oraz możliwości zarobkowych.

Co do zasady grzywna może wynosić od 10 do 540 stawek dziennych, a jedna stawka od 10 do 2000 zł. Maksymalna grzywna wymierzana na zasadach ogólnych może zatem wynieść 1 080 000 zł. Wysokość konkretnej kary zależy jednak od okoliczności sprawy i sytuacji majątkowej oskarżonego.

Sąd może ponadto orzec:

• ograniczenie wolności;
• pozbawienie wolności;
• obowiązek naprawienia szkody;
• nawiązkę;
• przepadek przedmiotów służących do popełnienia przestępstwa;
• zakaz prowadzenia określonej działalności;
• zakaz zajmowania określonego stanowiska;
• podanie wyroku do publicznej wiadomości.

Dla osoby prowadzącej jednoosobową działalność gospodarczą zakaz wykonywania określonej działalności może oznaczać faktyczną utratę możliwości dalszego zarobkowania. W przypadku członka zarządu konsekwencją może być natomiast zakaz pełnienia funkcji kierowniczych.

Odpowiedzialność spółki

Spółka nie odpowiada karnie na identycznych zasadach jak osoba fizyczna, jednak może ponosić odpowiedzialność na podstawie ustawy o odpowiedzialności podmiotów zbiorowych za czyny zabronione pod groźbą kary.

Warunkiem jest co do zasady popełnienie czynu przez osobę uprawnioną do reprezentowania spółki, podejmowania decyzji w jej imieniu albo sprawowania nad nią kontroli. Odpowiedzialność podmiotu może wiązać się również z brakiem należytego nadzoru lub wadliwą organizacją działalności.

Wobec podmiotu zbiorowego sąd może orzec karę pieniężną od 1000 do 5 000 000 zł, z zastrzeżeniem ustawowego ograniczenia odnoszącego ją do wysokości korzyści uzyskanej lub możliwej do uzyskania w związku z przestępstwem. Możliwe są także przepadek korzyści, zakaz prowadzenia określonej działalności, zakaz korzystania z dotacji lub subwencji, zakaz ubiegania się o zamówienia publiczne, podanie wyroku do publicznej wiadomości, a w skrajnych przypadkach rozwiązanie podmiotu.

Oznacza to, że kary za przestępstwa przeciw środowisku mogą zostać zastosowane równolegle wobec osoby zarządzającej oraz przedsiębiorstwa, które odniosło korzyść z naruszenia.

Odpowiedzialność karna i administracyjna

Postępowanie karne nie wyklucza zastosowania sankcji administracyjnych. Ten sam przedsiębiorca może otrzymać administracyjną karę pieniężną, nakaz usunięcia odpadów, decyzję o rekultywacji terenu, nakaz wstrzymania działalności albo decyzję o cofnięciu pozwolenia.

Zapłata administracyjnej kary pieniężnej nie zawsze wyłącza odpowiedzialność karną. Jeżeli zachowanie spełnia znamiona przestępstwa, organy mogą prowadzić postępowanie karne niezależnie od postępowania administracyjnego. Dlatego koszty naruszenia mogą obejmować nie tylko grzywnę lub karę pieniężną, lecz także usunięcie szkody, przestój zakładu, utratę kontraktów i odpowiedzialność odszkodowawczą.

Jak ograniczyć ryzyko?

Przedsiębiorca powinien ustalić, jakie decyzje, pozwolenia i zgłoszenia są wymagane dla prowadzonej działalności. Niezbędne jest również bieżące monitorowanie emisji, prowadzenie dokumentacji odpadowej, kontrolowanie kontrahentów oraz regularne wykonywanie przeglądów instalacji.

Najlepszą ochronę zapewniają audyty środowiskowe, jasny podział odpowiedzialności, szkolenia pracowników, procedury reagowania na awarie i dokumentowanie wszystkich czynności kontrolnych. Nie należy ignorować alarmów, wyników pomiarów ani zgłoszeń pracowników. W razie awarii konieczne może być natychmiastowe wstrzymanie działalności i zawiadomienie właściwych organów.

W konsekwencji kary za przestępstwa przeciw środowisku należy traktować nie tylko jako ryzyko prawne, lecz także jako istotny element zarządzania przedsiębiorstwem. Odpowiednio wdrożone procedury mogą ograniczyć prawdopodobieństwo naruszeń, a także ułatwić wykazanie, że osoby zarządzające dochowały wymaganej staranności.