Wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka – prawa, obowiązki i ryzyka karne
Przesłuchanie w charakterze świadka, to najczęstszy kontakt obywatela z wymiarem sprawiedliwości. Jeżeli chcesz się dowiedzieć, jak kształtują się Twoje prawa i obowiązki oraz jakie ryzyka karne wiążą się z przesłuchaniem w charakterze świadka – zapraszamy do lektury.
- Co oznacza wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka?
- Obowiązki świadka – stawiennictwo i obowiązek zeznań
- Prawo odmowy zeznań i prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie – kiedy i jak z nich korzystać?
- Odpowiedzialność karna świadka – fałszywe zeznania i ich konsekwencje
- Kiedy świadek staje się podejrzanym? Sygnały ostrzegawcze i zmiana statusu
- Czy adwokat może być obecny przy przesłuchaniu świadka?
1. Co oznacza wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka?
Wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka wynika z tego, że w ocenie organu prowadzącego postępowanie karne – Policji, prokuratora albo sądu – osoba wezwana może dysponować informacjami istotnymi dla tego postępowania. To, czy rzeczywiście tak jest, okaże się jednak dopiero po złożeniu przez świadka zeznań i ich ocenie przez prowadzącego postępowanie.
2. Obowiązki świadka – stawiennictwo i obowiązek zeznań
Podstawowym obowiązkiem wezwanego na przesłuchanie w charakterze świadka jest stawienie się w miejscu i czasie wskazanym w wezwaniu oraz złożenie zeznań. Obowiązek stawiennictwa nie ma jednak charakteru bezwzględnego – nieobecność należy jednak należycie usprawiedliwić, np. wskazując na pobyt w tym czasie na zaplanowanym jeszcze przed doręczeniem wezwania wyjeździe służbowym albo urlopie wypoczynkowym i przedkładając na potwierdzenie stosowne dokumenty; przy czym nieobecność z powodu choroby wymaga przedstawienia zaświadczenia potwierdzającego niemożność stawiennictwa, wystawionego przez tzw. lekarza sądowego.
Niestawiennictwo najlepiej usprawiedliwić jeszcze przed terminem przesłuchania, co z jednej strony umożliwi ustalenie dogodnego dla świadka terminu przesłuchania, zaś z drugiej zapobiegnie ewentualnym negatywnym konsekwencjom nieusprawiedliwionego niestawiennictwa, takim jak kara porządkowa grzywny bądź zatrzymanie i przymusowe doprowadzenie.
Jeżeli świadek mieszka w znacznej odległości od siedziby organu przeprowadzającego przesłuchanie, może domagać się przesłuchania go w drodze tzw. wideokonferencji albo przez analogiczny organ mający siedzibę w jego miejscu zamieszkania, w drodze tzw. pomocy prawnej.
3. Prawo odmowy zeznań i prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie – kiedy i jak z nich korzystać?
Obowiązek złożenia zeznań przez osobę wezwaną w charakterze świadka również nie jest bezwzględny i doznaje szeregu ograniczeń. Najistotniejsze z nich to prawo odmowy zeznań oraz prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie.
Prawo odmowy zeznań przysługuje osobie najbliższej dla oskarżonego (pod tym pojęciem rozumie się również podejrzanego w postępowaniu przygotowawczym), tj.: małżonkowi (także byłemu), wstępnemu (czyli rodzicowi, dziadkowi itd.), zstępnemu (czyli dziecku, wnukowi itd.), rodzeństwu, powinowatemu w tej samej linii lub stopniu (czyli wstępnemu, zstępnemu oraz rodzeństwu małżonka), osobie pozostającej w stosunku przysposobienia (choćby już ustało) oraz jej małżonkowi, a także osobie pozostającej we wspólnym pożyciu.
Prawo do odmowy zeznań przysługuje także świadkowi, który w innej toczącej się sprawie jest oskarżony o współudział w przestępstwie objętym postępowaniem.
Z kolei prawo do uchylenia się od odpowiedzi na pytanie przysługuje świadkowi – niekorzystającemu z prawa do odmowy składania zeznań – w sytuacji, gdy udzielenie odpowiedzi mogłoby narazić jego lub osobę dla niego najbliższą na odpowiedzialność za przestępstwo lub przestępstwo skarbowe.
Z omówionymi wyżej uprawnieniami koresponduje możliwość zwolnienia od złożenia zeznania lub odpowiedzi na pytania osoby pozostającej z oskarżonym (podejrzanym) w szczególnie bliskim stosunku osobistym, jeżeli osoba taka wnosi o zwolnienie.
Z uprawnień, o jakich mowa, należy skorzystać w trakcie przesłuchania, składając stosowne oświadczenie, które winno zostać zaprotokołowane przez prowadzącego przesłuchanie. O uprawnieniach tych świadek powinien zostać pouczony przez przesłuchującego przed rozpoczęciem składania zeznań.
4. Odpowiedzialność karna świadka – fałszywe zeznania i ich konsekwencje
Osoba, która otrzymała wezwanie na przesłuchanie w charakterze świadka, ma obowiązek zeznawać prawdę. Zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy – oczywiście uświadomione i intencjonalne – stanowi przestępstwo zagrożone karą pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Przestępstwem – choć karanym łagodniej, karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5 – jest również zeznanie nieprawdy lub zatajenie prawdy z obawy przed odpowiedzialnością karną grożącą składającemu zeznanie lub jego najbliższym (chyba że składający fałszywe zeznanie nie wie o prawie odmowy zeznania lub odpowiedzi na pytania).
Co istotne, warunkiem odpowiedzialności za składanie fałszywych zeznań jest uprzednie pouczenie świadka przez przesłuchującego o odpowiedzialności karnej za fałszywe zeznanie lub odebranie od niego przyrzeczenia.
5. Kiedy świadek staje się podejrzanym? Sygnały ostrzegawcze i zmiana statusu
W większości wypadków osoby przesłuchane w charakterze świadków zachowują ten status do czasu prawomocnego zakończenia postępowania, w ramach którego zeznawały. Może się jednak zdarzyć, że w miarę postępów śledztwa lub dochodzenia zgromadzony zostaje materiał dowodowy uzasadniający postawienie dotychczasowemu świadkowi zarzutów, przez co stanie się on podejrzanym.
Swoistych sygnałów ostrzegawczych może dostarczyć już „pierwotne” zeznania w charakterze świadka, zwłaszcza gdy obejmą one obciążające zeznającego okoliczności. Warto jednak pamiętać o zakazie wykorzystywania w toku postępowania zeznań świadka, który następnie stał się oskarżonym.
6. Czy adwokat może być obecny przy przesłuchaniu świadka?
W postępowaniu karnym osoba niebędąca stroną może ustanowić pełnomocnika, jeżeli wymagają tego jej interesy w toczącym się postępowaniu. Świadek nie jest stroną postępowania karnego, dopuszczalne jest zatem ustanowienie przezeń pełnomocnika – w tym adwokata – który będzie obecny przy jego przesłuchaniu, dbając o jego prawidłowy przebieg i ochronę praw osoby składającej zeznanie.
